การพัฒนาและการจัดการแนวคิดใหม่ทางการท่องเที่ยวเชิงนิเวศ

การท่องเที่ยวเชิงนิเวศเป็นแนวคิดใหม่ในการพัฒนาและการจัดการการท่องเที่ยว เพื่อให้เกิดผลกระทบในทางลบน้อยที่สุด แนวคิดนี้ได้รับความสนใจจากประเทศต่างๆนับตั้งแต่ พ.ศ. 2530 เป็นต้นมา โดยได้รับความสนับสนุนจากองค์การสหประชาชาติ และองค์การการท่องเที่ยวโลก ประเทศไทยก็ได้รับเอาแนวคิดนี้มาศึกษา และดำเนินการจนปรากฏผลเป็นรูปธรรมมากพอสมควร จากการศึกษาถึงผลกระทบของอุตสาหกรรมการท่องเที่ยวที่มีต่อประเทศไทยในระยะเวลาที่ผ่านมา จะเห็นได้ว่า มีทั้งผลกระทบในทางบวก และผลกระทบในทางลบ ผลกระทบในทางบวก คือ ทำให้เกิดรายได้จากการจับจ่ายใช้สอยของนักท่องเที่ยว โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ถ้าเป็นนักท่องเที่ยวชาวต่างประเทศ จะทำให้ประเทศไทยมีรายได้เป็นเงินตราต่างประเทศเพิ่มขึ้นอีกทางหนึ่ง นอกเหนือไปจากการส่งสินค้าออก นอกจากนี้ เงินที่นักท่องเที่ยวนำไปจับจ่ายใช้สอยย่อมกระจายไปสู่ท้องถิ่นที่มีแหล่งท่องเที่ยวตั้งอยู่ ทำให้เศรษฐกิจของท้องถิ่นดีขึ้น นอก จากผลดีทางด้านเศรษฐกิจแล้ว ยังก่อให้เกิดผลดีทางด้านสังคมและวัฒนธรรม โดยมีการ แลกเปลี่ยนและเรียนรู้วัฒนธรรมซึ่งกันและกันระหว่างนักท่องเที่ยวกับคนในท้องถิ่น

ส่วนผลกระทบในทางลบ คือ อาจทำให้สิ่งแวดล้อมในแหล่งท่องเที่ยวเกิดความเสื่อมโทรมจากการไม่ระมัดระวังของนักท่องเที่ยว หรือจากการขาดการวางแผนที่ดี ของหน่วยงานในท้องถิ่นในด้านการพัฒนา แหล่งท่องเที่ยว ทำให้มีการใช้ทรัพยากรการ ท่องเที่ยวอย่างสิ้นเปลืองในระยะเวลาสั้นๆ นอกจากนี้ ชุมชนในท้องถิ่นที่มีแหล่งท่องเที่ยว ตั้งอยู่ อาจไม่ได้รับผลประโยชน์ตอบแทนเท่าที่ควร เนื่องจากไม่ได้รับโอกาสเข้าร่วมในการจัดการและการให้บริการ ผลประโยชน์ ส่วนใหญ่ไปตกอยู่แก่ผู้ประกอบธุรกิจการท่องเที่ยวที่มีเงินทุนมากและอยู่นอกแหล่งชุมชนนั้นๆ ส่วนชุมชนในท้องถิ่นกลับ ต้องประสบกับปัญหาต่างๆที่นักท่องเที่ยว นำเข้ามา เช่น ปัญหาการส่งเสียงดังรบกวนของนักท่องเที่ยว ปัญหาการจราจรติดขัด  และปัญหาค่าครองชีพในท้องถิ่นสูงขึ้น  เพื่อลดผลกระทบในทางลบให้น้อยลง ได้เสนอให้มีทางเลือกใหม่ในการพัฒนาการท่องเที่ยว โดยอาศัยหลักการที่สำคัญ 2 ประการ คือ ประการแรก ต้องเป็นการ ท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน และประการที่ 2 ต้องเป็นการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ จากหลักการ ทั้ง 2 ประการนี้จึงเป็นที่มาของการท่องเที่ยว ในรูปแบบใหม่ นั่นคือ การท่องเที่ยวเชิงนิเวศ

แนวคิดใหม่ของโลจิสติกส์สำหรับการท่องเที่ยวเพื่อเพิ่มบริการที่ดียิ่งขึ้น

1

แนวคิดเรื่องโลจิสติกส์สำหรับการท่องเที่ยว คล้ายคลึงกับเรื่องการขนส่งสำหรับการท่องเที่ยวแต่ครอบคลุมกว้างกว่า โดยโลจิสติกส์สำหรับการท่องเที่ยวครอบคลุมสามเรื่องใหญ่คือ การขนส่งนักท่องเที่ยวและวัตถุสิ่งของ (Physical flow) การให้และรับข้อมูลข่าวสาร (Information flow) และการรับจ่ายเงิน (Financial flow) ในขณะที่เรื่องการขนส่งสำหรับการท่องเที่ยวจะครอบคลุมเฉพาะเรื่องการขนส่งนักท่องเที่ยวและวัตถุสิ่งของเท่านั้น โลจิสติกส์สำหรับการท่องเที่ยวเริ่มต้นจากเรื่องการขนส่งนักท่องเที่ยว ซึ่งกรอบแนวคิดของนักวิชาการที่ได้รับการยอมรับมากในยุโรปสองท่าน คือ Lumsdon and Page (2004) สามารถใช้วิเคราะห์ได้ในเรื่อง Physical flow และ Information flow เป็นหลัก ซึ่งคมสัน (2551) ได้ปรับปรุงเพิ่มเติมกรอบแนวคิดนี้อีกส่วนหนึ่งเพื่อให้เหมาะสมกับการวิเคราะห์ด้านการท่องเที่ยวมากยิ่งขึ้น ในขณะที่ มิ่งสรรพ์ และคมสัน (2551) พยายามสร้างกรอบสำหรับการวิเคราะห์โลจิสติกส์ที่รวมเอา Financial flow รวมทั้งกิจกรรมอื่น ๆ ตลอดห่วงโซ่อุปทานที่เกื้อกูลต่อการขนส่งนักท่องเที่ยวเข้ามาไว้ด้วยอย่างบูรณาการ รายละเอียดของกรอบแนวคิดทั้งสองมีดังต่อไปนี้

สิ่งที่มีให้บริการหมายถึงประเภทของยานพาหนะที่มีให้บริการ เส้นทางที่เปิดให้บริการ ระดับชั้นของคุณภาพของบริการที่มีให้บริการ เช่น ชั้นหนึ่ง ชั้นสอง รวมทั้งบริการเสริม เช่น ลิฟท์ สำหรับผู้พิการหรือผู้มีสัมภาระหนัก ตู้เก็บสัมภาระ (ล็อคเกอร์) และเครื่องมือสื่อสารในกรณีฉุกเฉิน เป็นต้น การเข้าถึงหมายถึงความสามารถของผู้คนที่จะสามารถใช้บริการได้ การอำนวยความสะดวกให้ผู้คนมาใช้บริการได้ เช่น เวลาและสถานที่จำหน่ายตั๋ว ที่ตั้งของสถานีรถไฟ ที่ตั้งของป้ายรถเมล์ เป็นต้น ข้อมูลข่าวสารหมายถึงการให้ข้อมูลข่าวสารที่ถูกต้องแม่นยำและรวดเร็ว เพื่อให้ผู้โดยสารไม่เกิดความสับสนในการเดินทางและสามารถวางแผนล่วงหน้าได้ รวมถึงสถานที่ที่ให้ข้อมูลข่าวสารนั้นต้องอำนวยความสะดวกให้ผู้โดยสารสามารถติดตามข่าวสารได้โดยง่าย ไม่ติดประกาศไว้ในที่ลึกลับเกินไป เวลาหมายถึงการจัดตารางเวลาในการเดินรถหรือการให้บริการที่เหมาะสม ไม่ทิ้งช่วงนานเกินไปจนทำให้ผู้โดยสารรอนานมากเกินไปหรือบ่อยเกินไปจนไม่มีผู้โดยสาร ความรวดเร็วในการเดินทาง รวมทั้งความสามารถในการรักษาเวลา ความตรงต่อเวลา การเอาใจใส่นักท่องเที่ยว หมายถึงความคำนึงถึงสวัสดิภาพของผู้โดยสาร เช่น ความสะอาดและถูกสุขลักษณะของที่นั่ง ห้องน้ำ พื้น และที่เก็บสัมภาระ การบริการอาหารและเครื่องดื่มบนยานพาหนะ การมีสถานที่แยกกันต่างหากระหว่างผู้สูบบุหรี่และไม่สูบ และการมีเจ้าหน้าที่ตรวจตราความสงบเรียบร้อยและรับเรื่องราวร้องทุกข์บนยานพาหนะ รวมทั้งการให้ส่วนลดสำหรับผู้ที่เดินทางเป็นประจำ เป็นต้น

แนวโน้มการท่องเที่ยวของประเทศไทยในอนาคตมีความสามารถในการแข่งขันแค่ไหน

การท่องเที่ยวไทยถือได้ว่าเติบโตอย่างแข็งแกร่งในช่วงที่ผ่านมา สะท้อนให้เห็นถึงความคุ้มค่าในการเป็นจุดหมายปลายทางของนักท่องเที่ยวต่างชาติทั่วโลกและการมีแหล่งท่องเที่ยวที่มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักมากมายหลายแห่งเมื่อเทียบกับประเทศอื่น ๆ ทว่าในปัจจุบันกลับต้องเผชิญกับบททดสอบที่หนักหนาสาหัส ในด้านความสามารถในการแข่งขัน อันเนื่องมาจากความไม่มั่นคงในสถานการณ์ต่างๆ

การท่องเที่ยวที่ถูกและคุ้มค่ากว่าเที่ยวประเทศเพื่อนบ้านกว่า 20% ประกอบกับความน่าสนใจของแหล่งท่องเที่ยวในไทยที่นักท่องเที่ยวเต็มใจจ่ายสำหรับค่าที่พักมากกว่าเกือบเท่าตัวเทียบกับการเที่ยวที่อื่น ทำให้การท่องเที่ยวไทยแข็งแกร่งและฟื้นตัวกลับมาได้เสมอ เราคาดว่าการท่องเที่ยวไทยในปี 2010 จะสามารถฟื้นตัวและเติบโตได้ประมาณ 8-10% และมีจำนวนนักท่องเที่ยวต่างชาติมากเป็นประวัติการณ์ถึงราว 15 ล้านคน แต่หากเกิดเหตุการณ์ความไม่สงบทางการเมืองที่รุนแรงขึ้น จะทำให้การท่องเที่ยวไทยฟื้นตัวน้อยกว่าที่คาด ขึ้นอยู่กับระดับความรุนแรงและความยืดเยื้อของเหตุการณ์
สิ่งที่น่าเป็นห่วงมากกว่าคืออนาคตของการท่องเที่ยวไทยในระยะยาว จากการวิเคราะห์เราพบว่าหากการท่องเที่ยวไทยซึ่งรวมถึงธุรกิจและหน่วยงานต่างๆ ที่เกี่ยวข้องยังทำทุกอย่างแบบเดิมๆ ต่อไปเรื่อยๆ หรือที่เราเรียกว่า business as usual นั้น คงไม่สามารถทำให้การท่องเที่ยวไทยเติบโตกว่าในอดีตได้อย่างมีนัยสำคัญ ทั้งในเชิงของจำนวนนักท่องเที่ยว รายได้จากนักท่องเที่ยวต่างชาติ หรือระยะเวลาที่พักอยู่ในเมืองไทยของนักท่องเที่ยวต่างชาติ เพราะแหล่งท่องเที่ยวและกิจกรรมเท่าที่มีอยู่ในปัจจุบันไม่น่าจะรองรับการเพิ่มขึ้นของจำนวนนักท่องเที่ยวต่างชาติเฉลี่ยร้อยละ 5% เช่นในอดีตที่ผ่านมา หรือเพิ่มขึ้นเกือบ 2 เท่าในปี 2020

นอกจากการพัฒนาแหล่งท่องเที่ยวและกิจกรรมท่องเที่ยวเพื่อให้รองรับการเติบโตระยะยาวแล้ว ประเทศไทยควรมุ่งเน้นอาศัยประโยชน์จากกระแสและแนวโน้มด้านการท่องเที่ยวต่างๆ แทนที่จะทำแบบไร้ทิศทาง ด้วยข้อได้เปรียบทางด้านแหล่งที่ตั้งที่ดี และสะดวกในการเชื่อมต่อกับภูมิภาค ทำให้ประเทศไทยอยู่ในฐานะที่จะตักตวงประโยชน์จากแนวโน้มด้านการท่องเที่ยวต่างๆ ในอนาคตได้หลายอย่าง เช่น แนวโน้มการเพิ่มขึ้นของการท่องเที่ยวระหว่างประเทศในเอเชียแปซิฟิกกันเองมากขึ้น รวมไปถึงแนวโน้มความต้องการการท่องเที่ยวด้านกีฬากอล์ฟ สุขภาพ และการท่องเที่ยวสำหรับผู้ที่เกษียณแล้ว

เพื่อตักตวงประโยชน์จากแนวโน้มต่างๆ เหล่านี้ได้จำเป็นต้องได้รับการสนับสนุนและความร่วมมือจากทุกภาคส่วน ทั้งในภาครัฐ กลุ่มธุรกิจ และผู้ประกอบการ โดยภาครัฐต้องหันไปมุ่งเน้นพัฒนาด้านอุปทาน ให้มากขึ้นโดยเฉพาะจัดเตรียมสาธารณูปโภคให้พร้อมเพื่อสร้างสิ่งแวดล้อมให้เหมาะแก่การท่องเที่ยว เช่น การสร้างถนนและคมนาคมเชื่อมต่อถึงพื้นที่ที่มีศักยภาพในการเป็นแหล่งท่องเที่ยว การยกระดับท่าอากาศยานท้องถิ่นให้เป็นท่าอากาศยานนานาชาติ การออกกฎหมายและบทลงโทษเพื่อรักษาความสวยงามของแหล่งท่องเที่ยว มากกว่าการมุ่งพัฒนาด้านอุปสงค์หรือส่งเสริมกิจกรรมทางการตลาดแต่เพียงอย่างเดียว

ภาครัฐและเอกชนต้องหันมาให้ความสำคัญกับธุรกิจด้านการท่องเที่ยว

ประเทศไทยนับว่าเป็นดินแดนที่มีความหลากหลายทางชีวภาพสูงติดอันดับโลก

มีทรัพยากรการท่องเที่ยวที่สวยงามและแปลกตา เนื่องจากตั้งอยู่ในทำเลที่มีทั้งมหาสมุทร ทะเล ภูเขา แม่น้ำลำคลองจำนวนมาก ป่าลักษณะต่างๆกัน เกาะแก่ง หลายชนชาติที่ยังรักษาประเพณีวัฒนธรรมของตนเอาไว้ได้ เมื่อประสานเข้ากับประวัติศาสตร์อันยาวนาน ศิลปะสถาปัตยกรรมหรือโบราณสถานอันเก่าแก่ และสืบทอดวัฒนธรรมความเชื่อมานับพันๆ ปี ความต่างที่หลากหลายของประเทศไทย จึงเป็นทางเลือกให้คนทั่วโลกเข้ามาเสพการท่องเที่ยวได้มาก ทิศทางการพัฒนาประเทศไทยควรมุ่งไปสู่การเป็นศูนย์กลางการท่องเที่ยวทางเลือกในเอเชีย

ปัจจุบันการท่องเที่ยวเป็นอุตสาหกรรมบริการที่มีบทบาทสำคัญมาก

และก่อให้เกิดประโยชน์ต่อประเทศอย่างมากมาย โดยเฉพาะการสร้างรายได้ ที่เป็นเงินตราต่างประเทศมีมูลค่ามิใช่น้อยให้แก่ประเทศไทย จึงทำให้วันนี้ทั้งภาครัฐและเอกชนต้องหันมาให้ความสำคัญกับธุรกิจด้านการท่องเที่ยว ซึ่งทางภาครัฐเองก็พร้อมทุ่มงบประมาณเพื่อการพัฒนาด้านการท่องเที่ยวและสร้างเครือข่ายกับการท่องเที่ยวชุมชนอย่างจริงจังที่ได้ขับเคลื่อนในเรื่องของการพัฒนาด้านการท่องเที่ยวมาอย่างต่อเนื่องและทำให้ธุรกิจด้านการท่องเที่ยวเจริญเติบโตไปอย่างรวดเร็ว และมีความเข็มแข็ง เพื่อเป็นทางเลือกให้แก่ผู้ที่สนใจและกลุ่มนักท่องเที่ยวทั้งชาวไทยและชาวต่างชาติที่เข้ามาท่องเที่ยวได้อย่างชัดเจน

ความเปลี่ยนแปลงของคนในสังคมโลก

ไม่ว่าจะเป็นทางด้านเศรษฐกิจ การคมนาคม และที่สำคัญ รสนิยมการท่องเที่ยวได้ทำให้เกิดความเปลี่ยนแปลงอย่างไพศาลในสังคมเศรษฐกิจไทยทางด้านการบริการการท่องเที่ยว เพราะความต้องการการท่องเที่ยวลักษณะใหม่ของคนจำนวนไม่น้อยจากโลกที่มีอำนาจซื้อทางเศรษฐกิจ ทำให้การบริการการท่องเที่ยวไม่สามารถย่ำอยู่กับที่ต่อไปได้ จึงทำให้เกิดการสร้างการท่องเที่ยวทางเลือกขึ้นมา ชาวบ้านและนักธุรกิจการท่องเที่ยวจำนวนไม่น้อย ที่มองเห็นถึงความเปลี่ยนแปลงนี้ ได้เข้าไปสร้างทางเลือกของการท่องเที่ยว โดยเน้นการสร้างความเป็นท้องถิ่นขึ้นมาในแหล่งท่องเที่ยวใหม่ๆ ดังที่เราจะเห็นว่ามีการขยายตัวของการสร้างที่พักแบบโฮมสเตย์ไปในที่ต่างๆมากมาย หรือความพยายามจะสร้างจุดขายของแหล่งท่องเที่ยวใหม่ๆที่เน้นความเป็นธรรมชาติแบบชาวบ้านดั้งเดิม

รูปแบบของการท่องเที่ยวที่พยายามหลีกเลี่ยงผลกระทบทางลบ และส่งเสริมให้เกิดผลในทางบวกต่อสังคม วัฒนธรรม และสิ่งแวดล้อม มักมีลักษณะดังนี้คือมีนักท่องเที่ยวจำนวนน้อย การเดินทางเพียงคนเดียว การเดินทางเองโดยอิสระ หรือประกอบกิจกรรมกันในกลุ่มเล็กๆ มีการพัฒนาอย่างช้าๆอยู่ในความควบคุมและมีกฎเกณฑ์ ขณะเดียวกันก็มุ่งให้คนในท้องถิ่นซึ่งเป็นเจ้าของวัฒนธรรมได้รับประสบการณ์จากการเดินทางไปเยือนของนักท่องเที่ยวและยังคงรักษาค่านิยมตลอดจนการดำเนินชีวิตในสังคมของตนที่สืบทอดกันมาเอาไว้ด้วย

ทางเลือกใหม่สำหรับการท่องเที่ยว

 

เนื่องจากสภาวะการเมืองไม่สงบทำให้เศรษฐกิจมีความผันผวน ส่งผลให้นักท่องเที่ยวเข้ามาเที่ยวน้อยลง ทำให้ธุรกิจการท่องเที่ยวได้รับผลกระทบเป็นอย่างมาก ถึงแม้ว่ากระทรวงท่องเที่ยวฯจะได้ทำการส่งเสริมการท่องเที่ยวในรูปแบบต่างแต่สื่อต่างๆ แต่ก็ไม่สามารถยืนยันว่าธุรกิจท่องเที่ยวจะอยู่รอดได้อย่างยั่งยืน ดังนั้นจึงอยากจะเสนอรูปแบบการท่องเที่ยวทางเลือกใหม่ที่ผู้ประกอบการในธุรกิจท่องเที่ยวจะได้พิจารณาเพื่อหากลุ่มลูกค้าเป้าหมายที่หลากหลายมากขึ้น เพื่อเปิดโอกาสให้ได้ทำการตลาดในช่องทางที่กว้างมากขึ้นด้วย

Photographic tourism เป็นกลุ่มที่ไม่มีพิษภัยต่อการท่องเที่ยวโดยจะได้ใช้ทรัพยากรทางธรรมชาติที่มีอยู่อย่างหลากหลายอย่างคุ้มค่า เช่น ทะเล ภูเขา น้ำตก การท่องเที่ยวแบบนี้ผู้ให้บริการต้องมีความสามารถในการแนะนำเทคนิคการถ่ายภาพได้ดี มีอุปกรณ์ที่จำเป็นให้บริการสำหรับนักท่องเที่ยวที่เป็นตากล้องสมัครเล่น ซึ่งในต่างประเทศก็นิยมการท่องเที่ยวแบบนี้ จะมีการจัดกลุ่มไปถ่ายรูปชีวิตสัตว์ป่า ถ่ายรูปทะเล ถ่ายรูปวิว

Volunteer tourism เป็นการท่องเที่ยวที่กำลังได้รับความนิยมอย่างแพร่หลายซึ่งเป็นโครงการอาสาสมัครอย่างเช่น การทำความดีโดยการสร้างโรงเรียน การนำหนังสือไปบริจาคให้กับเด็กที่ด้อยโอกาส การสอนหนังสือ ปลูกป่า โดยเฉพาะอย่างยิ่งในพื้นที่ห่างไกลทุรกันดาร

Tourism for Mental Heath เป็นกลุ่มลูกค้าที่มาจากประเทศที่พัฒนาแล้วที่มีรายได้สูงและกำลังซื้อสูง เนื่องจากสภาวะความเครียดจากการทำงาน การแข่งขันในสังคมทำให้คนเหล่านี้มีความป่วยไข้ทั้งทางกายและทางจิตใจ ประเทศไทยมีศักยภาพสูงในการรับกลุ่มลูกค้าเหล่านี้ที่จะมาหาความสงบทางจิตใจ โดยการถือศีล ฟังธรรม นั่งสมาธิ หรือการเข้าร่วมกิจกรรมเพื่อบำบัดความเครียด สร้างสมดุลในจิตใจ สร้างพลังใจให้แข็งแรง เป็นต้น

การสร้างกิจกรรมการท่องเที่ยวในรูปแบบที่กล่าวมานี้ ถือเป็นการสร้างเศรษฐกิจการท่องเที่ยวได้เป็นอย่างดีซึ่งจะทำให้การท่องเที่ยวมีความเจริญทางด้านเศรษฐกิจที่ขยายเป็นวงกว้างมากยิ่งขึ้น ทำให้มีนักท่องเที่ยวสนใจที่จะเข้ามาเที่ยวในประเทศเพิ่มขึ้นซึ่งจะสามารถขยายโอกาสทางการธุรกิจการตลาดออกไปได้อย่างกว้างขวางขึ้นอีกด้วย